Школьный библиотечный сайт

Дин галиме Ризаэддин бине Фәхреддин

angel — Tue, 25 Feb 2014 20:13:59 GMT

Ризаэддин бине Фәхреддин XIX гасыр азагы – XX гасыр башының бөек әдибе, тарихчысы гына түгел, бәлки мәшһүр дин галиме дә. Кичүчат мәдрәсәсеннән алып, соңгы көннәренә хәтле аның бар тормышы дин белән бәйле. Ризаэддин Фәхреддин динне кызыксынып, фән буларак кына өйрәнмәгән, ә халык өчен исламның прогрессив дин икәнен дәлилләп, аның бердәнбер «Әһеле Коръән һәм сөннәт» агымын (Коръән һәм Сөннәткә иярүчеләр) татар халкын рухи кризистан чыгара алачагына чын күңелдән ышанган.

    Ризаэддин Фәхреддин ислам динендә булган суфыйчылык, фәлсәфә һәм кәлям әһелләрен халыкны хак диннән адаштыручылар агымы дип атый. Беренчедән, ул аларны Коръән Кәримне үз мәсләкләренә тартуда һәм аятьләрне дөрес аңлатмауда гаепли. «Бу халыкларның һәрберсенең үз ысулларына хас сүрәттә тәфсир китаплары бар, халыкларның кулларында тәфсир китаплары сыйфатында йөриләр. Шуларны уку сәбәпле, ихтимал ки, туры юл табучылар да бардыр, ләкин, һәрхәлдә, адашучылар күбрәк булса кирәк. Әбу Габдрахман әс-Сәлимнең «Хакаикыт тәфсир» исемле тәфсир китабы хакында имам Әбделхәсән – әл-Вахиди: «Әгәр дә шул сүзләрне Коръән тәфсире дип игътикад иткән булса, ул кеше кяфер булырга тиешле» мәгънәсендә сүз сөйләгәнлеге риваять ителәдер».1

    Икенчедән, алар ислам кануннарының асыл нигезләрен, Аллаһ төшенчәсен үзләренчә аңлатып, диндә зур фетнәләр ясадылар. «Кабер газаплары вә сөальләре, сират вә мизан, хисап вә китап, хосусан, роэять (күрү) хакында булган сәмъгый (ишетү) дәлилләрне үз бизмәннәре белән үлчәп сүз сөйләүләре ислам диненә аю хезмәте итделәр. Коръән вә Сөннәт хәбәрләрен лаек булган мәртәбәләрдән түбән төшерүләре, могтазилә вә башкаларның низаглашуларына вә ифтиракъларына (аерылу) сәбәпле зур җинаять эшләделәр»2

    Өченчедән, әлеге адәмнар кешене эшләмичә (кәсеб итмичә) бары Аллаһка ышанып ятып, гыйбадәт кылып һәм дөньяны онытып, ахирәткә әзерләнүне генә күздә тоталар. «Сәләф галимнәре вә ислам диненең хакыйкый хадимнәре монкариз булгандан соң, алар урынына утырган кешеләрдән бер таифә ислам дөньясына рәһбанлык (дөньяны куеп, гыйбәдәт белән генә мәшгуль булу) кертеп, мөселманнарны гыйлемдән, һөнәр вә сәнагатьтән тәмам биздерделәр».3

    Ризаэддин Фәхреддин фикеренчә, иң элек кәсеб һәм аның сәбәбен эзләү булса, шуннан соң гына эшне Аллаһка тапшырып була. «Әгәр дә дога белән эш бетсә иде, пәйгамбәрнең догасыннан да олугъ дога юк, сугышларга барырга хаҗәт булмас, бәлки утырган җиреннән дога кылыр иде дә, дошманнар һәлак булырлар иде».4

    Бәлкем, шуның өчен дә Риза Фәхреддиннең «Җәвамигуль – кәлим шәрхе», «Дини вә иҗтимагый мәсьәләләр», «Ислам дине», «Тәрбияле бала» һ.б. хезмәтләрендә хәләл хезмәт турында бик күп аңлатмалар биреләдер. Хәтта ки, хәләл кәсеп итеп берәр кеше арып ятса, аның барлык гөнаһлары гафу ителәчәге турында да дәлилләр китерелә.

    1908 нче елда Риза казый Урта Азия схоластика мәктәпләре һәм анда укучы татар шәкертләре турында да йөрәге әрнеп яза; «безнең халкыбызда схоластика инде менә бер гасыр дәвам итә. Румнар схоластика сәбәпле юкка чыктылар. Греклар да схоластика ярдәме белән югалдылар»5

    Татар халкының киләчәге турында борчылган Риза Фәхреддин бердәнбер юлны хак ислам динендә күрә.

1905 нче елда Риза Фәхреддин Ибн Гарәби биографиясендә исламның фани һәм ахири дөньяның бөтен сорауларына җавап бирә алуы турында язып чыга. Ул беркайчан да фәнни белемгә каршы төшми, бәлки киресенчә, фән исламның нигезе булган Коръән һәм Сөннәтнең әле аңлашылып бетмәгән асылларын ачарга ярдәм итәр дигән карашта яши. Аны исламның фәннилеге гаҗәпләндерә, ул медицина, күк җисемнәрен өйрәнү һәм башка өлкәләрдәге ачышларның барысы да ислам динендә булган кануннарга буйсынуы турында язып чыга. Шулай ук ислам динендәге хәрам һәм хәләл төшенчәләре турында да ул: «Нинди генә эш булмасын, дин тарафыннан боерылган эш бәндә өчен хәерле вә нинди генә эш булмасын, дин тарафыннан тыелган нәрсәләр бәндә өчен зарарлы», 6 – дип язып чыга.

    Р.Фәхреддин фикеренчә, ислам дине өч нигезгә таяна: игътикад (ышану), гамәл (кәсеп һәм гыйбадәт) һәм әхлак. «Ислам дине хисап бирү көненә дөрес дип ышанудан һәм дә гамәл вә гыйбә-дәтләрне шәригать кушканча үтәүдән вә әхлакны төзәтүдән гыйбәрәт».7 Димәк, тәрбиясез, әхлаксыз кеше әле тулысынча мөселман булып җитә алмый. Бәлкем шуның өчен дә, Риза Фәхреддин әлеге темага бик күп әсәрләр иҗат итә: «Тәрбияле ата», «Тәрбияле бала», «Нәсыйхәт», «Әдәбе тәгълим», «Гыйлем әхлак» һ.б. Бары тик тәрбияле һәм әхлаклы кеше генә милләтенә ярдәмче була, үрнәк шәхес булып милләтен бөтен дөньяга таныта ала.

     «Укымыш вә халкын тәрбия итемеш кыз алтыннан бәһале, энҗедән кадерле байлыктыр ки, аларның даны иң ерак кардәш һәм белемнәргә кадәр ирешер. Хәтта, кардәш – кабилә арасында гына түгел, гүзәл тәрбияле кемсәләр аркылы, бөтен милләт вә бөтен дөнья халкына ишетелер».8 Тәрбия турында сүз барганда, аеруча кыз балалар һәм хатын-кызлар күздә тотыла, чөнки алар кешелек тәрбиячеләре һәм милләт киләчәге алар кулында. Бәлкем шуның өчен дә, Р.Фәхреддин әлеге мәсьәләгә үзенең әсәрләрендә бик күп игътибар бирә: «балаңны укыт, тәрбия һәм әдәп өйрәт, калганын үзе өчен үзе тырышыр».9

    Әхлак мәсьәләсен күтәргәндә Р.Фәхреддин мөселманнар арасындагы мөнәсәбәтләргә аеруча игътибар итә. Ул мөселманнар арасында бары туганлык һәм бер-берсенә ихтирам мөнәсәбәтләре урнашып, бер-берсенә терәк булганда гына «гадел ислам җәмгыяте» дигән бина төзеп булачак дигән фикерне алга сөрә. Һәрбер аерым алган мөселман әлеге бинаның бер кирпече мисалында китерелә. Берсе генә кителсә дә, әле җәмгыять тотрыклыгын югалта һәм киләчәктә җимерелүгә дучар булачак.

    Хәзерге көндә дә аянычлы хәл булган, диннең тышкы атрибутикасын һәм әби-бабайлардан калган гореф-гадәтләрне ислам дине дип карау Р.Фәхреддинне бик борчый. Безгә дә дин галимебез Р.Фәхреддиннең кыйммәтле асылташларга тиң фикерләренә колак салырга вакыт җитте. Татар халкы бик читттән, хәтта гарәп илләреннән, дин белеме эзли, ә шул вакытта татар булган мәшһүр дин галимнәренең хезмәтләре турында хәбәрсез.

    Аеруча, хорафатлар һәм бидгатьләр мәсьәләсенә тукталып китәсем килә. Бидгать – Мөхәммәд пәйгамбәр вафатыннан соң ислам диненә кертелгән яңалыклар. Р.Фәхреддин иң зур бидгатьләрдән түбәндәгеләрне санап китә: Гашүрәне бәйрәм итү, Рәгаиб һәм Бәраәт кичәләрен бәйрәм итү, һәүл (курку) һәм ихтият (саклану) намазын уку, акча бәрабәренә Коръән уку һәм укыттыру (шулай ук акча бәрабәренә исламда башка гамәлләрне башкару), үлгәннәрдән ярдәм сорау һәм каберләрдә хөҗрәләр төзү, анда намазлар уку, хатыннарны мәчеткә барудан тыю. «Бу рәвештә гыйбәдәт вә гамәлләрне мәйданга чыгару, кылуның мәгънәсе (Аллаһ сакласын) – безнең динебез Рәсүлулладан камил булмый калды, кимчелекле иде, инде без үзебез тулмый калган урыннарга тутырып камилләдек, хәзерендә инде яхшы бер дин булды дигән бер сүз буладыр»10 Әлбәттә, кешеләрнең ислам динендә булган нигезләргә яңа гамәлләр һәм гыйбәдәтләр арттырырга хаклары юк. Бу бары Аллаһ хакы, шулай булгач, әлеге гамәлләр ислам күзлегеннән зур җинаять булып санала.

    Гомумән алганда, Р.Фәхреддин ислам диненә, галим буларак, җитди фән итеп карый. Аның өчен ислам дине гади, бер төрле карашлар тупланмасы гына түгел, ә бик җитди, ныклап өйрәнелергә тиешле һәм зур игътибарга лаеклы зур бер фән өлкәсе дә булып тора. Шуңа күрә, ислам диненә кагылышлы бер генә мәгълүмат та аның игътибарыннан читтә калмый. Без аның ислам динен җентекләп өйрәнүен һәм бөтен нечкәлекләре белән белүен, һәрбер проблемага җентекле, тирән һәм мәгънәле нәтиҗә чыгаруын һәрбер әсәрендә күрә алабыз.

    Р.Фәхреддинның ислам диненә багышланган «Дин вә мәгыйшәт», «Ислам» һәм «Шура» журналларындагы мәкаләләре киң җәмәгатьчелеккә киләчәктә ирешер дип өметләнеп калабыз. Шулай ук «Гакыйдә», «Мөхәммәд гәләйһиссәләм», «Корьән Кәрим тәфсире», «Гыйльме хәдистән көтибе ситтә вә мөәллифләре», «Әл-бәләгел – мөбин», «Монасибе динния» һәм башка бик күп хезмәтләре галимнәребез тарафыннан тәрҗемә ителеп, татар халкында киң популярлык алыр дип ышанабыз. Шундый риваять бар: Риза Фәхреддин үзенең өендә Уфада вафат булгач, меңләгән мөселман төнлә (чөнки Совет властеннән куркалар) аның өчен җеназа намазын укырга җыела.

   Р.Фәхреддиннең бөтен гомере Яхшылык, Белем, Мәгърифәт һәм Дин өчен көрәшкә багышлана. Риза казый Аллаһ хозурына фани дөньяда бик күп кешеләргә туры юлны күрсәтеп һәм изге гамәлләр кылып китә. Әлеге хезмәтләре өчен Аллаһы Тәгалә тарафыннан тиешле савапларын алып, урыннары җәннәттә булырга насыйп итсен!

Кулланылган әдәбият:

1.   Дини вә иҗтимагый мәсьәләләр. // Мирас. – 1994.-№3. –Б.125-129.

2.   Җәвәмигуль Кәлим шәрхе. Казан: «Иман» нәшр., 1995. – 602 б.

3.   Хабутдинов А.Ю. Лидеры нации. – Казан: Татар. кн. изд-во, 2003. – С. 60-71.

4.   Фәхретдинов Р.С. Болгар вә Казан төрекләре. – Казан: Татар. кит.нәшр., 1993-287 б.

5.   Нәсихәт. Ялгыз кыз балалар өчен.// Мәгариф.-1992.-№6. – Б. 53-54.

6.   Ислам дине нинди дин? //Мирас. – 1999.-№ 2Б. – 47-51.

7.   Шаһиев Р.Ш. Ризаэддин бине Фәхреддиннең тормыш юлы һәм иҗади мирасы. – Әлмәт: Әлмәт муницираль институты нәшр., 2004-33б.

8.   Ризаэддин Фәхреддин: Фәнни-биографик җыентык. – Казан; «Рухият» нәшр., 1999.-224б.

9.   Әнвәр Хәйри. Ризаэддин Фәхреддин әсәрләрендә тәрбия-әхлак мәсьәләләре. – Әлмәт: Әлмәт муниципаль институты нәшр., 2004.-27б.

10. Философия и теология; сходство и различие. Сборник статей. Казань: изд-во «Иман» 2004. – С. 66-81.

11. Тухватуллина Л.И. Проблема человека в трудах татарских богословов; конец XIX- начало XX веков. – Казань: татар. кн. изд-во, 2003.-207с.

Риза казый

angel — Tue, 25 Feb 2014 20:01:52 GMT

Без тарихи үткәнебезне белми торып бүгенге яшәешебезне һәм киләчәгебезне күзаллый алмыйбыз. Чын тарих кына теге яки бу кавемнең ничек формалашуы хакында дөрес тәгълимат бирә ала. Ә безнең куренекле шәхесләребез чын тарихи дөреслекне гасырлар буена, ничек кенә авыр булмасын, һәртөрле кыенлыкларга карамастан, хәтта үзләренең гомерләре бәрабәренә, зур тырышлык белән язып калдырганнар.

Без үз тарихыбызның чын асылын, бүгенге көнебезне үткәннәре белән дөрес чагылдыра алабыз икән, димәк, күренекле зыялы шәхесләребезгә бурычлы. Болгар һәм Казан ханлыгына караган Ягъкуб бине Ногман Касыйм шәех кебек элгәреге чор шәхесләреннән алып яңа дәвер мәгърифәтчеләребездән Габденнасыйр Курсави, Хөсәен Фәезханов, Каюм Насыйри, Шиһабетдин Мәржәни, Габделгалләм Фәезхановларның традицияләренә тугрылыклы булган хәлдә, үзенең тарихи хезмәтләрендә әлеге затлар турында һәм аларның эшләрен бугенге буынга кадәр тәфсилләп язып калдыручы галим - Риза казый булыр. Халык теленә гади генә итеп Риза казый булып кереп киткән галимебез Ризаэддин Фәхреддиновтыр.

Ризаэддин Фәхреддиновның галим булып җитешүенең чишмә башы аның туган авылы Кичүчат белән бәйле. Ул Әлмәт районына кергән бу авылда Сәйфетдин улы Фәхреддин белән Мәһубә Рәмкол кызы гаиләсендә беренче бала булып 1859 елның яңа стиль белән 17 гыйнварында дөньяга килә. Кечкенә Риза башлангыч белемне әнисе Мәһубә укымышлы гаиләдә үскәнлектән, улы Ризага шактый иртә укырга-язарга өйрәнү өчен мөмкинлекләр тудыра. Мәһубә абыстайның әтисе Рәмкол бик күп кулъязма китаплар күчерү белән шөгыльләнгән. Мәһубә иренә 18 яшьтә кияүгә чыга. Кичүчатта мәктәп ача, балалар укыта. Фәхреддинның әтисе Сәйфетдин укымышлы рухани була. Җиде-сигез яшьләрендә Риза инде тирә-як авыллардагы зуррак мәдрәсәләргә йөреп укый. Иң күп укыган җире Түбән Чыршылы авылында була. Биредә Риза ун ел буе дәрес тыңлый. Уку дәверендә үк инде ул китаплар кучерү белән мавыга, дин, шәригать нигезләрен үзләштерә, гарәп, фарсы, төрек телләрен өйрәнә.

Риза мәдрәсә шәкерте чагында ук инде заманның атаклы галиме Шиһап Мәрҗәни белән очрашу бәхетенә ирешә. Белеме артып, дөньяга карашы кинәйгәч, Риза үзе күчергән китаплар хакында: «Нинди хыяллар белән мин боларны язып утырганмын икән?» - дип искә ала торган булган. Ризаэддин Фәхреддиның телләр һәм дини кануннарны өйрәнү белән бергә, аз-азлап иҗади эзләнүләргә атаклы мәгърифәтче Шиһап Мәрҗәни хезмәтләре, аның фәлсәфәсе һәм алдынгы тирән фикерләре сәбәп булуы бәхәссез. Мәдрәсәне төгәлләгәч ул укыту-тәрбия эшендә яңа алымнар кулланып шәкертләргә дөньяви фәннәр дә укыта. Ул укытучылык эшендә дә укучыларга яңа нигезләрен үзләштерү алымнарының үзенә генә хас яңа методикасын эшли, аны гамәли дәреслек итеп яза. Татар халкы тарихына һәм әдәбиятына бәйле төрле истәлекләрне җыя һәм китап хәленә китереп яза. Мәдрәсәне тәмамлагач ул остазы Шиһап Мәрҗанине күреп кайта, тагын да аның шифалы йогынтысына тиенә. Ул елларда аның "Китабе мокатдимә",

"Әт-төхфәтел-әнисия", "Китабет-тәсрыйф", "Әт-тәхрирел-мосфа", "Китабел-игътибар" китаплары нәшер ителә. "Китабе Мөкатдимә" мирас булу мәсьәләләрен яктырта, "Әт-төхфәтел-әнисия" - татар теле буенча хезмәт, "Китабет-тәсрыйф" - гарәп теле грамматикасы, "Әт-тәхрирел-мосфа" - тәрбия һәм әхлак хакында.

1887 елда Ризаэддин Фәхреддин имамлыкка имтихан тапшыра. Түбән Чыршылыда хәлфә булып бераз эшләгәч, аны хәзерге Азнакай районының Илбәк авылына 1889 елны икенче мәхәллә имамы итеп чакыралар. Биредә ул тирән белемле, имамлык хезмәтендә ихлас гадел кеше булуы белән танылып өлгерә. Моны истә тотып, дин эшләре идарәсе Диния нәзарәтендә аңа казыйлык дәрәҗәсе тәкъдим итәләр.

1891 елны Ризаэддин Фәхреддин улы Уфага күчеп килә. Дини казыйлык эше Ризаэддинга өлкән дәрәҗә, мул тормыш кына алып килми, авыл шартларында җитешкән яшь галимгә көтелмәгән гыйлем алу мөмкинлекләре дә ачыла. Барча җыелма кулъязма, иске басма китаплар, төрле төрки, мөселман илләреннән килгән яңа әсәрләр, газета-журналлар - барысы да Риза казый карамагында була. Алардан Риза тиешенчә файдалана, биредәге архивны да җентекләп өйрәнә, аны тәртипкә сала, төрле тарихи документлар белән таныша, алардан күчермәләр ала. Биредә Риза казый дини карьерасын үзгәртмәгән хәлдә кискен рәвештә тарих фәненә таба борылыш ясый. Нәзарәт китапханәсе хәзинәләре ярдәмендә татар мәдәниятенең әһәмиятле фактларын чагылдырган һәм мәгърифәтчелек рухында язылган «Сәлимә» һәм «Әсма» повестьларын, «Асарь» («Әзләр») исемле био-библиографик китабын яза башлый. «Асарь»ның 1 нче томында шундый юлларны укырга була: «Гыйлемсез милләт булмас вә алга китмәс, баеган милләт ярлы халдә гыйлем тәхсил итә алмас».

Риза казый педагогия өлкәсенә караган һәм югары әхлакый тәрбия бирә алырлык «Тәрбияви бала», «Тәрбияви ана», «Тәрбияви ата», «Нәсихәт», «Шәкертлек әдәбе», «Әдәби тәгълим», «Мәшһур хатыннар», «Исмәгыйль сәяхәте», «Ибн Рошд», «Мотагала», «Коръән вә тәбакать» исемле китаплар язып, зур дәрәжәле шәхескә әверелә. «Асарь»да татар халкының иҗтимагый һәм милли үзаңы барлыкка килүгә зур йогынты ясаган һәм бүген дә әһәмиятен югалтмаган хезмәтләр язылган. Ике томны тәшкил иткән бу китап Шиһап Мәржәнинең мәшһүр китабы «Вафиййәтеләслаф» үрнәгендә язылган.

Ризаэддин Фәхреддин 1905 елны Уфадан Оренбург шәһәренә күчә. Бирегә ул бертуган Рәмиевлар чакыруы буенча килә, журнал чыгаруга мөнәсәбәтле рәвештә үзенең дәрәҗәле урынын ташлап, руханилыктан дөньявилыкка зур адым ясый. Инде җитлеккән галим буларак аның бу чорда 60 лап китабы басылган була. Фәнни һәм укытучылык эше буенча ул Оренбургта да шөгыльләнә. Биредә ул атаклы «Хөсәения» мәдрәсәсен җитәкли, «Шура» журналына нәшерлек һәм мөхәррирлек итә. Журнал битләре һәрвакыт аның язмалары белән тулыланып бара. Бу журнал айга ике тапкыр 34 битле булып чыга. Ун ел буена (1908-1918) барлыгы 240 сан дөнья күрә. «Шура» журналында аның җиде йөзгә якын төрле жанрда иҗат ителгән мәкаләләре басылып чыга. Бу журналда Риза әдип буларак та зур күләмле әсәрләр иҗат итә. Галимнәр Җамал Вәлиди, Габдрахман Сәгъдиләр «Шура» журналының эчтәлеге хакында, шулай ук журналның укучылар арасында популярлыгы турында үзләренең фикерләрен журнал аша белдерәләр.

Журналга ахуннар, миллионерлар, авылдагы хәлфәләр, төрле катлам кешеләр бик теләп язышалар.

Ризаэддин Фәхреддин күп кенә мәкаләләрен «Морад», «Гафил бине Габдулла» псевдонимнарын куеп яза. Журнал төрле милләт вәкилләре тормышына һәм әдәбиятына киң урын бирә. Журналның баштагы саннарыннан ук «Рус әдәбияты» дигән бүлек ачылып, Толстой, Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Чехов һәм Горький кебек рус әдәбияты классиклары пропагандалана. Чуваш этнографиясе һәм фольклорына да кин урын бирелә. Анда шулай ук «Латышлар һәм эстоннар безнен арада» дигән мәкаләләр азчылык милләтләргә карата хөрмәт белән карауның бер үрнәге буларак билгеле фактлар.

Мәшһүр кешеләр, татарның атаклы галимнәре, дин эшлекләре, каләм осталары, шулай ук шәрык доньясының классиклары турында кызыклы һәм бай мәгълүматлар журнал битләрендә өзлексез тасвирланып бара. Хөсәен Фэезхановның Мәрҗанигә язган хатлары, мәктәп-мәдрәсәләрне яңача укытуга үзгәртеп коруга багышланган проектлары Р. Фәхреддинов тырышлыгы белән «Шура»да дөнья күрә.

Журнал шәрык мәгърифәтчеләре белән генә чикләнми, Европа илләренең танылган материалист-философлары турында кызыклы фикерләрен язып чыгып, татар жәмәгатьчелегенең дөньяга карашын баету һәм ачу ягыннан чиксез әһәмиятле язмалар биреп килә. Шулардан Декарт, Спиноза, Бэкон турындагыларын әйтеп китү бик урынлы. Мондый тирән эчтәлекле язмаларның бирелеп килүе журналның да, анын мөхәрриренең дә милли мәсьәләләрдә киң карашлы булуын белдерә. Р. Фәхреддинов жаны-тәне белән чын күнелдән фәнни ачылышларны анларга һәм шуларны халыкка аңлатырга тырышып яши. Мәгърифәт һәм белем тарата: әдәби һәм био-библиографик хезмәтләрендә тормышны реалистик карашлардан чыгып бәян итә. Аңарда акыл һәм белемнең чикләнмәгән көченә ышану, мәгърифәтне ялкынлы пропагандалау, үстерү нәтиҗәсендә үз халкын бәхетле итәргә омтылу бик зур иде.

Фәлсәфи карашлы галим буларак, Р. Фәхреддинов акыл үсешен тәҗрибәгә бәйләп карый һәм күренешнең асылында сәбәп һәм закончалыкны күрергә тырыша.

Оренбург тормышы Р. Фәхриддиновнын галим булып житлегүенең иң югары ноктасы. Бу елларда 50 исемдә барлыгы 147 китабы басыла, 100 томга якын кулъязма хезмәтләре була. Тик күп кулъязмалары эзсез кала. Югалу сәбәпләрен Р. Фәхреддинов үзенең бер язмасында болай тасвирлый: «Оренбург шәһәрендә вакытымда 1911 елнын 12 февралендә төнлә белән жандарм һәм полиция чиновниклары килеп тентү ясадылар. Үзеңне алып китеп төрмәгә салуга хакымыз булса да, бу сәгатьтә калдырып тормагыз, диделәр. Һәртөрле кулъязмаларны, хатларны, басылмаган әсәрләремне, «Шура» өчен әзерләгән мәкаләләремне ящикларга тутырып, ломовой ямщик берлә алып киттеләр»,-ди.

Галим үзенең гаҗәп күпкырлы эшчәнлеген фәннең бик күп тармаклары аша чагылдыра. Аның киң колачлы галим икәнлегенә хәйран калып гажәпләнәсең. Фәлсәфә, тарих, педагогика, әдәбият, сәнгать, тел белеме, дин белеме, медицина, эпитафия, нумизматика, ислам тәгълиматы, гинекология, археография, археология, этнография, география, юриспруденция, астрономия, халык иҗаты һәм башка фәннәр белән кызыксына, алар буенча күп язма мирас калдыра .

Р. Фәхреддинов туган теленнән тыш гарәп, фарсы, төрек һәм урыс телләре яхшы белгән. Петербургтагы шәрык белгечләре галимнәре белән ул тыгыз элемтәдә торган, алар белән даими хәбәрләшеп яшәгән. Профессор Җамалетдин Эл-Эфгани, академиклар Самойлович, Бартольд, Крачковский һәм чит ил галимнәре белән хезмәттәшлек иткән. Канада, Япония, Испания, Кытай, Франция, АКШ, Германия галимнәре белән язышып элемтәдә торган, моның өчен ул хәтта эзәрлекләүләргә дә дучар булган.

1917 елның язында Мәскәүдә уздырылган Бөтенроссия мөселманнары Корылтаенда Р. Фәхреддинов мөфти булып сайлана. Бу юлы ул бу эшкә теләп бармаса да, 1918 елны Оренбургны калдырып кабат Уфага күчеп килә. Биредә дә ул тарихи һәм әдәби әсәрләр язуын дәвам итә. Бу дәвердә нәзарәттәге күп тарихи чыганакларны өйрәнеп, «Болгар дәвере» дигән зур күләмле тарихи хезмәт өстендә дә эшләвен яңадан кузгатып җибәрә.

Бу чорларда Р. Фәхреддинов бик кысынкы тормышта яши. Гомеренең, соңгы дәвере матди ярлылыкта үтә. Аның көндәлек ризык табу да җитди проблемага әйләнгән вакытлары була. Репрессия жилләре аны да читләтеп үтми, аңа төрле-төрле зур салымнар түләргә туры килә. Балалары, кияүләре репрессия корбаннары була. Шуңа карамастан Диния нәзарәтенә төрле җирләрдән архив Материалларын сатып алырга килүчеләргә кискен каршы төшә. Бер кабымлык ризыгы булмаса да, андагы язмаларга тидертми. Бу елларга хас тагын бер характерлы штрих өстисе килә. В. Фәхреддиновка Вена Фәннәр академиясеннән зур байлык вәгъдә итсәләр дә, ул аларга бер китап та сатмый, бары Шәрыкне өйрәнүче күренекле галим, академик Самойловичның үтенүе буенча кулъязмаларның бер өлешен Петербургтагы Шарекъ институты архивына тапшыра.

Ризаэддин Фәхреддиновның замандашлары аңа зур хөрмәт белән караганнар. Мифтахетдин Акмулла аны: «Хөрмәтле Ризаэддин - бер камил зат»,- дип зурлаган. Аның белән М. Горький да кызыксына. Ул рус телендә чыгарырга уйлаган «Татар әдәбияты» җыентыгына Р.Фәхреддиновның да биографиясен һәм эшчәнлеге турындагы мәгълүматны урнаштыру кирәклеген әйтә. Г.Тукай аның каләменең көченә, язу стиленең матурлыгына игътибар итә. Ул 1912 елны «Ялт-Йолт»журналы мөхәррире Әхмәт Урманчеевка язган хатында: «Риза казый «Әсма», «Сәлимә» кебек китаплары белән язу көченең матурлыгын һәм камиллеген курсәткән садә һәм гүзәл язучыдыр», - дигән.

Гаделлек принципларына корылган жәмгыятьтәге үзгәртеп коруларны Р. Фәхреддинов халыкны тәрбияләүдә күрә. Хезмәтенең бөтен өлкәләрендә һәм тармакларында ул галим-мәгрифәтче һәм халык мәгарифе тарафдары иде. Ислам белгече буларак аның даны Россия шәрегында гына түгел, бөтен дөньяга тарала. Теология гыйлеме өлкәсендәге хезмәтләре — «Гаканд» (гарәп грамматикасы), «Мөхәммәт» (1909), «Дини вә иҗтимагый мәсьәләләр» (1914), «Жәвамигул кәлим шәрхе» (1916). «Жәвәмигул кәлим шәрхе» үзенең эчтәлеге белән искиткеч бай, аның кайбер кагыйдәләре безнең, бүгенге көнгә дә аваздаш: «Без бу көнгә кадәр кадерсез вә халык каршында игътибарсыз бер милләт булып яшәгән булсак, монын сәбәбе динебез түгел, бәлки үзебез идек. Без игътибарсыз, гыйлемсез вә мәгърифәтсез, һөнәрсез, сәнәгатьсез бер кавем булдык. Үзен кызганмаган кешене башкалар кызганмассызлыгы вә үзләре тырышмаган халыкларга Аллаһы тәгалә тарафыннан байлык, дәрәҗә һәм кадер бүләк ителмәслеге мәгълүм. Дөньяда маңгай тире агызып вә кул көче сарыф кылынып табылган икмәк кадәр ләззәтле икмәк булмас», - дип яза. Күрәсез, килер буыннан өчен эчке бер дәрт, зур илһам белән нинди зур рәхмәт калдырган галим. Ифрат кыйммәтле бу фәлсәфи хезмәттә галим-философ бик күп җитди дини-иҗтимагый, әхлакый, педагогик мөһим мәсьәләләрне күтәрә. «Һәрбер кеше үз кулыннан килгән кадәр эш эшләргә, һөнәр һәм сәнәгать тугрылыгында милләтнең күтәрелүенә ярдәм кылырга тиешле. Җәннәт агачлары халыкларнын аяк астында уралып йөриләр, шунларга абына вә сөртенәләр, ләкин шуны күрмиләр, бик ерак җирләргә барып, шәм яндырып эзлиләр, ләкин таба алмыйлар», - дип язып, мәгърифәтче Каюм Насыйри кебек, Р. Фәхреддин дә халык мәнфәгатьләре өчен көрәшүче кыю, батыр җәмәгать эшлеклесе буларак чын шәхес тәрбияләү бурычын куя. Балаларны дөрес тәрбия кылу - ата-аналарның изге бурычы икәнен әйтү белән бергә, җәмәгать эше икәнен дә кат-кат искәртеп үтә: «Балаларны изге итү юлы ничек? Изге балалар күктән килмиләр, бәлки гаиләләр эчендә җитешәләр. Аның юлы исә яшь вакыттан башлап тәрбия итү. Бу эш ата-ана өстендә иң олуг бурыч. Балалар һәртөрле язу язылырга тиеш булган ак кәгазь вә яки һәртөрле нәрсәнең сурәте күрелергә мөмкин булган көзгеләрдер. Шуның өчен мөмкин кадәр яхшы язу, язылу вә мәргуб рәсемнәр төшерелү лязим».

Р. Фәхреддинов бу хезмәтендә милли традицияләрне саклау, аларга бәрәкәтле караш, сакчыл мөнәсәбәт булдыруны да әйтеп үтә. Тарихи үткәнгә борылып карау, дини-мәдәни жәүһәрләрне сакларга омтылу, галим карашынча, алга, киләчәккә омтылу шикелле, жәмгыять үсеше өчен бик кирәкле нәрсә. «Җәвамигул кәлим»дә тирән мәгънәле фәлсәфи хөкем йөртүләр еш очрый: «Дөньяда иң, кирәкле гыйлемнәрнең берсе - кеше тану гыйлемедер». «Дөньяда тору белү - зур һөнәр». «Гакыллы кеше аз сүздән күп мәгънә алыр». «Кеше сугу вә халык берлә булышу әхлаксыз вә мөһмәл адәмләр эшедер. Мондый эш берле шөгыльләнмә вә вакытыңны әрәм итмә, үз кыйммәтеңне төшермә». «Ахмаклык - дәвасы табылмый торган хасталыклардан икәнлеге мәгълүм». «Мал булыр да, бетәр дә, әмма кеше хакы бетмәс, киләчәктә моның хисабы соралыр». «Картлыктан башка һәр хасталыкның кулынна дәвасы бар».

Р. Фәхреддиннең, һичшиксез, колач житмәслек хезмәтләре галимнәребезгә алар өстендә эшләү өчен зур бурычны йөкли. Аларны халыкка җиткерү бер галим кулыннан гына килә торган эш түгел.

Татарстан китап нәшрияты 1993 елда галимнең «Болгар вә Казан төрекләре» дигән күләмле китабын бастырып чыгарды. Аны чыгаруда галим Әнвәр Хәйри зур көч куйган. Китап киң катлам укучыларга анлаешлы итеп әзерләнгән. Әмма бу әле Р. Фәхреддин хезмәтләренең диңгездән бер тамчысы гына.

Анын язма мирасын барлау эшенә беренче булып галим Мөхәммәт Гай-нуллин алына. Ул татар әдипләре турындагы гыйльми хезмәтендә Р. Фәхреддин турында күләмле генә мәкалә яза, аңа карата үзенең киң карашлы фикерләрен белдерә.

Шулай ук галим Миркасыйм Госманов та Р. Фәхреддин турында бик күп яңа язмалар белән чыга. М. Госманов, Р. Фәхреддин архивын барлау буенча шактый гына тарих тузаннарын кагып, галим турында тәфсилләп язучы бүгенге көн зыялы затларыбызның берсе. Галимнәр Әнвар Хәйри белән Марсель Әхматҗановлар да аның язма мирасын халыкка җиткерү буенча бүгенге көндә олы хезмәт куялар. Алар бүген дә фәнни эштә төпкә җигелеп тартучы мөхтәрәм шәхесләребез. Р. Фәхреддиновның күп томлы «Асарь» дигән хезмәтендә борынгы Болгар чорыннан алып XX йөз башына кадәр булган шәхесләребез хакында мәгълүмат бирелә. Бу хезмәтен иҗат иткәндә галим гаять күп чыганаклардан файдаланган. Ул аларның барысын да билгеле бер тәртипкә салып, туплап калдыра.

Р. Фәхреддиновның матбугатта басылган күпсанлы хезмәтләреннән тыш тагын 40 томлык басылмаган, зур фәнни әһәмияткә ия булган кулъязмалары бар. Шулай ук тагын теге яки бу сәбәп белән аерым кулларга укып торырга бирелгән күп кенә язмалары да билгеле. Кулъязмаларның 24 томы Башкортстан Фәннәр архивында саклана. Хәзер галимнең күп язма мирасы мәркәзебез Казанда Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтында саклана. Әлеге юлларның авторына бу кулъязма хезмәтләр белән якыннан танышырга насыйп булды. Шушы институтта миңа галимнең кулъязмалары белән мәшһүр "Шура" журналы төпләнмәләре белән дә танышып чыгу мөмкинлеге туды. Кулъязмалар арасында исемнәре киң катлау халыкка билгесез булган төрле әдипләрнең әсәрләре дә очрый. "Асарь"ның матбугатта басылмаган томнарында Гали Чокрый, Акмулла, Дәрдемәнд һәм башка милли шәхесләребезнең хатлары, истәлекләре, иҗади эшчәнлекләре һәм тормышлары яктыртылган хезмәтләр урын алган. Тарих фәнен яхшы белгән галим буларак, Р. Фәхреддин борынгы язулы тәнкәләр, кабер ташларыннан күчереп алынган язмаларны җентекләп өйрәнеп, борынгы Болгар чорындагы галимнәрнең әсәрләрен укып, үзе дә зур күләмле тарихи хезмәтләр яза. Ул шәкерт чагында ук борынгы Болгар чоры галимнәренең исемнәрен ачыклап, теркәп бара. Уфа, Казан, Мәскәү шәһәрләренең, Диния нәзаретенең кыскача тарихын яза. Рухи остазы Ш. Мәрҗәни әсәрләрен ныклап өйрәнеп, аларның күчермәләрен үзендә булдыра. Күренекле гарәп сәяхәтчесе, борынгы Болгар дәүләтенә килгән Ибн Фадланның юлъязмаларын Р. Фәхреддинов беренче булып гарәп теленнән татарча тәрҗемә итеп, тарихи үткәнебезне ачыклауда зур өлеш кертә.

Галим, гаять күп чыганаклардан өйрәнеп, безнең тарихыбыз өчен зур әһәмияткә ия булган «Болгар тарихы» дигән күләмле хезмәтен яза. «Асарь»ның «Юаныч» дип исемләнгән бүлеге аеруча кызыклы. Мондый язмаларны тудыру өчен фән батыры булырга кирәктер. Аларның кайбер тематик исемнәрен генә атап китү дә җитәдер: тормыш-көнкүреш, тәрбия, әхлак, гаилә, никах, дуслык, дошманлык, сугыш, тынычлык, хөкүмәт һәм хакимиятләр, дәүләт эшлекләре, борынгы ислам хөкүмәтләренең тәхет, мәркәз шәһәрләре исемлеге, хөкем эшләре, коллык, хөррият, ислам сәяхәтнамәләре, төрле җырлар, шигырьләр, туй, кунак булу, кунак итү һәм аларның әдәпләре, ашау-эчү әдәпләре, тәмәкенең һәм аракының зарары, бозык һәм яман холыклар, милләт, фәлсәфи һәм аның тарихы, галимнәрнең тәрҗемә хәле турында әсәрләр, һава, кояш, дин турында, шималь төркиләрендә гыйлем тәхсил итү рәвеше, хатирә дәфтәрләре, төрле хикәятләр, кабер ташы язулары турында, дөнья һәм дөньяви багланышлар.

Болгар тарихы турында язмалары, безнең ерак бабаларыбыз һәм дәүләт-челегебез ничек барлыкка килүе, чукындыру сәясәтеннән ничек җәбер-золым күрүе турындагы хезмәтләре бүгенгене һәм киләчәкне күзалларга мөмкинлекләр ача. «Шималь төрекләре» дигән бүлектә ул болай дип яза: «Бу дөньяда урыс кавеме кадәр вәхши вә әхлаксыз, залим вә шәфкатьсез бер кавем булмаса кирәк. Боларны тәгриф (анлату) итәргә телләрнең вә каләмнәрнең көчләре җитәчәк түгел. Үзләренә яраклы юллар ачылу вә яраклы кораллар төзелү сәбәбеннән бу эш җәннәт әһеленә генә насыйп булса булыр. Болар, ягъни Болгар төркиләре урысларга вә үзләренә карата башка милләтләр тарафыннан мөгамәләләрен истәлекле вакыйгага охшатып аңлатсалар аңлатырлар. Урыслар Казан вә ана тәбигъ булган өлкәләрне алганнан соң, әһле ислам сахраларга, урман араларына качты вә бәгзе берләре Дагтанга, хәтта Дагстаннан да үтеп Төркиягә китеп таралды».

Р. Фәхреддинов үзенең бер язмасында фән аксакалы Ш. Мэрҗани белән очрашуы турында яза. Ш. Мәрҗани үзенә лаеклы алмаш булганлыгына ышанып, Р. Фәхреддиновка хәер-фатихасын, изге теләкләрен юллый. Галимнең Казанда яшәүче кызы Әсма Шәрәф әйтүе буенча (шулай ук аның бертуган энесе Салих Фәхреддиновтан да үз вакытында ишетү насыйп булды) Р. Фәхреддинов шәхес буларак бик гади кеше булган. Урта буйлы, чандыр, жыйнак гәүдәле, кара-кучкыл йөзле, гадәти кыяфәтле булып, урта хәлле авыл агайлары кияргә яраткан кырпулы бүреге, камзулы, кара бәрхет кәләпуше, җиләне табигый гадилекне белгертеп торса да, ул асылда киң карашлы, тирән фикерле кеше булуы белән аерылган. Көндәлек тормышында ул узен бик гади тоткан, затлы кием-салым белән бер дә мавыкмаган, әмма туганнарының, балаларының Европача киенүенә каршы килмәгән. Дин әһелләренең гел әзерлекләп торуына карамастан, балаларын гимназияләрдә укыткан, төрле кичәләргә барырга рөхсәт иткән. Кешеләр белән мөгамәләдә үтә йомшак, тавышын күтәреп бәхәсләшмәс, кычкыру-җикеренүне белмәс, кызмас. Фикер һәм идеяләр белән мавыгып яшәргә, китап, мәкаләләр язарга һәм күчерергә, сүз көрәштерергә, гыйлемлелек темасына бәхәсләр куертырга яраткан. Бу темаларны ул озак дәвам итәргә сәләтле булган. Бәхәс һәм полемика ул узенең тактын, әдәбен югалтмыйча, үзе тугры дип тапкан позициясендә нык тора алган.

Р. Фәхреддиновнын шәхесенә карата җәмәгатьчелегендә ихтирамлы карашның нык урнашуы, аның югары фәлсәфи этикага ия булуы һәм тышкы кыяфәтендә зыялы затларга гына хас хәрәкәтләрен дә исәпкә алырга кирәктер. Туган авылы Кичучатка кайткан вакытларында авыл җәмәгатьчелеге аны каршы алырга басу капкасын чыгып, ул авылга якынлашканда өлкәннәр тәкъбир әйтеп каршылый торган булганнар. Бу юлларның авторына да авылның өлкән кешеләре һәм аны каршылауда катнашкан бабайларның сөйләгәннәрен ишетергә насыйп булды. Авылдашлары соравы буенча Р.Фәхреддинов үзенең хаҗ сәфәре турындагы тәэсирләрен калын гына бер дәфтәргә язып биргән. Бу дәфтәр кулдан-кулга йөреп укылган. Ураза һәм Корбан бәйрәмнәрендә җыелышып укулар оештырылган. Бу дәфтәрдәге юлъязманы укып хозурланганнарын миңа да күрергә һәм дәфтәрне тотып карарга туры килгәне булды. Кызганыч, әлеге хатирәләр язмасы билгесез сәбәпләр аркасында әзсез югала.

Р. Фәхреддинов мөһим мәсъәләрне хәл иткәндә тарихилык принцибы белән гамәл итәргә тырыша. Ул Ш.Мәрҗани, Х.Фәезханов традицияләрен дәвам иттереп, татар тарихи фикерендә болгарчылык теориясен алга сөрүчеләрнең берсе булды. Бу юнәлештә тарихи белемебезне яңа мәгълүматлар һәм фикерлер белән баетты, Казан татарлары монгол яулап алучалары нәселеннән дигән тамырдан ялгыш карашны кискен рәвештә кире какты. Р.Фәхреддинов Идел һәм Урал буе татарлары белән бәйләнешле рәвештә тарихлы Чынгыз яулап алучыларына тагылып йөртелә торган илбасар «татарлар» белән бернинди этник уртаклык юклыгын исбатлап яза.

Галимнең тарих фәне каршына таләбе - киң катлау халыкның узганын өйрәнү. Р Фәхреддиновның татарча язылган ориенталистик хезмәтләрендәге ачыш һәм табышларын кыскача карап чыгу өчен генә дә зур мәкалә язарга туры килер иде. Ул шәрекъ дөньясындагы иҗтимагый фикер, фән һәм әдәбиятларның үсешенә зур йогынты ясаган материалист философлардан Ибне Рошд, Ибне Халдун, шагыйрь һәм язучылардан Әл-Мәгарри, Әл-Мөкафарэгъ, Якут Хавами, Эл- Мәкъризи, Зөмәхшәри, Фәхретдин Әл-Рази, Ибне Тәймия, Бируни, Гомер Хәйям, Ибне Сина, атаклы сәяхәтчеләрдән Ибне Батутта, Ибне Фадлан, Ибне Гарәбшаһ, Ибне Хәлләкян, теолог һәм дини эшлеклеләрдән Мөххәмәд, Әбубә-кер, имам Газәли, Гали, Гомәр, Госман, Мотәнәбби, Сәнуси,Мәһди һәм башка бик күпләр турында бай тарихи мирас калдырды.

Гарәпләрнең Гомере булган фикер иясе, сукыр шагыйрь Әл-Мәгарри турында Европада һәм Россиядә галимнәр бик соң гына беләләр һәм моңа үзләре үк гаҗәпкә калалар. Әл-Мәгарри турында урыста беренче фәнни хезмәт бары совет чорында гына дөнья күрә. Р.Фәхреддинов анын хакында октябрь инкыйлабына кадәр ук инде язып чыга.

Халыклар төрмәсе булган совет чорында галим зур эзәрлекләүләргә һәм кимсетелүләргә дучар була. Әмма шуңа да карамастан, бер үк вакытта Диния нәзарәтендә мөфти булып торса да, каләмен ташламаган, язуын дәвам иттергән.

Туган халкы алдында торган бурычын ана гыйльми хезмәт итү дип таныган гуманист акыл иясенә рәсми дәрәҗәләр дә, күрелгән җәбер-золымнар да кайчан да булса бер узып китәчәк дөнья ваклаклары булып каны тоелган.

Ачлы-туклы килеш туктамыйча, иҗат итүе аның сәламәтлеген нык какшата. 1933-34 елларда ул кыенлыклар кичерә. Уй-фикерләрен теркәп бару өчен еш кына аның язарга кәгазе дә житмәгән. Галим үз язмаларын күп вакыт төрле жирдән җыйган кәгазьләргә язып барган.

Аның искитерлек нык имамлы, ихтыяр көченә ия булуы мондый шартларда да рухына хөрлек, намусына пакьлек китергән. Үз чорының кайбер икейөзле руханилары кебек бер телем икмәк бәрабәренә бер иманнан икенчесенә түнеп, аннан кабат кайтып йөрмәгән. Хакимият башлыкларына ялынып, аларга яраклашып, ялагайланып, башкаларны каралту хисабына яшәргә дә омтылмаган. Гомумән, тормышта җиңел юллар эзләү аның өчен хас нәрсә булмаган. Ул иң киеренке вакытларда да үз-үзенә хыянәт итмәгән, асыл йөзен саклап калган.

Гадәттә дин әһелләре күрсәткән хезмәтләре өчен сәдака сыйфатында файда күрәләр. Әмма Р. Фәхреддинов алардан аермалы буларак, дин тотучыларда сәдака алмаган төрле догаларны, ясин чыгуларны, җеназа һәм хөтбәләрне бушлай укыган. Ул үзенең бу чоры турында болай яза: «Ризык турысында авыр хәлләр үткәрдек. Чәй урынына кайнаган су эчеп тору, бал вә шикәр, сөт вә май, ит шулпасы кебек нигъмәтләрне ашамыйча да көн үткәрә алсак та, ипи ашамый тору мөмкин булмады. Хокуксыз булганлымыздан азык сатыла торган кибетләрнең ишекләре безнең өчен ябык иде. Шул сәбәптән табыш алып сатучылар кулыннан ипи һәм арыш оны кебек ризыкларны кыйммәт хаклар белән алырга мәҗбүр булдык. Аның өстенә 1934 елның февралендә көчемез җитмәслек дәрәҗәдә өстемезгә налог төште. Төрле урыннарга шикаять итеп йөрсәк тә, чыгым артудан башка файда күрелмәде».

Ризаэддин Фәхреддинов бу чорда да гел үлем генә көтеп яшәмәгән, үлемне җиңәр өчен эшләгәндә эшләгән. Шундый төрмәгә хас шартларда яшәсә дә, иҗат итүдән, фәнгә, халыкка хезмәт итүдән туктамаган. Большевизмнын, деспотик идарәсенең эшчәнлеге нәтиҗәсендә безнең илдә кеше дигән затның, бигрәк тә зыялыларның, фикер ияләренең иҗат кешеләренең тәмам кадерсезләнүен, хур ителүен, түбәнгә төшерелүен ул үз заманында ук тирән күреп алган һәм үз жилкәсендә татыган. Әмма «Риза казый», ягъни халкыбызның сөекле улы, аның өчен гомеренең һәр мизгелен багышлаган якташыбыз Ризаэддин Фәхреддинов, әйткәнемчә, халкына, туган җиренә тугрылыклы калган, кайбер замандашлары кебек халкын һәм илен сатмаган. Менә кем булган ул халык телендә олуг хөрмәт белән «Риза казый» дип йөртелгән хөрмәтле акыл иябез. Без бүген аны галим, журналист, әдип, филолог, тарихчы, археограф, публицист, педагог, тәрбияче, мора-лист, философ, рухани, ислам белгече һәм киң җәмәгать белгече буларак беләбез.

Ризаэддин Фәхреддинов 1936 елнын 12 апрелендә (тагын апрель! Куп шәхесләрне алып китте бу ай) дөньядан ахирәткә күчә. Аңа 77 яшь була. Үзенең васыяте буенча Уфа шәһәрендә татар зиратында җирләнә.

Халкыбызның асыл заты (Мәрхүм Ризаэтдин Фәхретдин хәзрәтләренә мәрсия)

angel — Tue, 25 Feb 2014 19:52:46 GMT

26 март, 2013 - 11:37

Бисмилләһир-рахмәнир-рахим. Тарихыбыз күгендә якты йолдыз булып кабынган, якты йолдыз булып янган, халкыбызның хәтере күгендә якты йолдыз булып хатирәсе сызылып калган затларыбыз байтак, Аллага шөкер. Аларга Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын!

Шундый каһарман бабаларыбыздан Ризаэтдин Фәхретдин хәзрәтләре мөфти буларак та, тарихчы буларак та, мәгърифәтче буларак та аеруча әһәмиятле урын били. Бу затның яшәеше, саф әхлагы, һәм тарих галиме булуы, һәм мулла, имам-хатыйб булуы, килеп кичкән мөфтиләр арасындагы иң намуслы, иң мәгълүматлы шәхесләрдән булуы, казый буларак та гаделләрнең гаделе булып милләтебезгә хезмәт итүе буыннардан-буыннарга риваять ителерлек бер якты үрнәк хасил итәдер.

Ризаэтдин Фәхретдин 1859 елның 4 гыйнварында (ягъни 17 гыйнвар көнне) элеккеге Самара губернасының Бөгелмә өязенә керә торган Кичүчат авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә. Бу авыл хәзер Татарстанның Әлмәт районына карый. Нарасый Ризаэтдин әнисе Мәхүбә белән атасы Сәйфетдин хәзрәттән сабак ала. Башлангыч белемне алганнан соң, аны Түбән Чыршылы авылына илтеп куялар. Менә шушы вакытларда ук инде аның белем куәсе, галимлек куәсе ачыла бара: ул китаплар күчереп язу эше белән бик нык мавыгып китә. Аның ул кулъязмалары Уфа архивларында саклана. Алар арасында Шиһабетдин Мәрҗанинең "Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар” китабының әүвәлге нөсхәсе дә бар. Ихтимал, менә шушы китапны кулдан күчереп язганда Ризаэтдин шәкерт Шиһаб хәзрәтнең шәхесенә, аның иҗатына гашыйк була. Һәм Ризаэтдин Фәхретдин хәзрәтләре әнә шул шәкертлек елларыннан алып үзе остаз дәрәҗәсенә менеп җиткәнче бөек аксакалыбыз Шиһабетдин хәзрәтләренең йогынтысында иҗат итә. "Шәкерт остазын узып китә алмаса, остазның остазлыгында шик бар” ди халык мәкале. Дөньякүләм шөһрәт казанган остаз Шиһабетдиннең иҗаты да чиксез мактауларга лаек, ул калдырган мирасны өйрәнеп, өйрәтеп чыгу үзе генә дә бер университет булыр иде. Эшләгән эшләренең нәтиҗәлелеге, күләме һәм каләме белән яктырткан хезмәтләре, ислам дине фәлсәфәсе буенча, мәгърифәт өлкәсендә, мөгаен, Ризаэтдин Фәхретдингә тиңнәр юктыр да. Аның каләме аша узган һәм һичкайчан да әһәмиятен югалтмый торган әсәрләр дистәләгән томнар тәшкил итә. 1887-1888 елларда гына да ул бая санап киткән кулъязма китапларыннан тыш "Әттөхфәтел-әнсия”, "Китабәт-тәсрыйф”, "Китабе мөкаддимә”, "Китаб-ел игътибар” исемле китаплар яза.

1887 елда остазыбыз, уңышлы рәвештә имтиханнар тапшырып, имам дәрәҗәсенә күтәрелә. Бу вазыйфаларын үтәгән вакытта Ризаэтдин хәзрәт галим-голәма, имамнар, мөселманнар каршысында абруй казана, һәм 1891 елда аны Диния нәзарәтенә казый итеп куялар. Бу гамәл Ризаэтдин Фәхретдинне бәхетле итә. Монда ул фән белән иркенләп шөгыльләнә башлый. Шушы елларда ул "Сәлимә” һәм "Әсма” кыйссаларын яза. Шуннан соң инде аның исемен мәңгеләштерә торган әсәрен башлый. "Асар” исемле бу энциклопедик хезмәт Болгар чорыннан алып XX гасырга кадәр яшәгән, иҗат иткән, падишаһлык кылган каһарман бабаларыбыз турында бәһаләп бетергесез күп мәгълүматны үз эченә ала. Монда меңнән артык шәхеснең тәрҗемәи хәлләре һәм башка кыйммәтле хәбәрләр тупланган. Бу хезмәте Ризаэтдин Фәхретдин хәзрәтләрен дөнья тарихчылары рәтенә куя.

Тарихчыбыз Риза казый ислам нигезләрендә төзелгән мәгариф, тәрбия китаплары да иҗат итә. "Тәрбияле бала”, "Тәрбияле ана”, "Тәрбияле ата”, "Нәсыйхәт”, "Шәкертлек әдәбе”, "Коръән вә тәбакать”, янә тарихка кагылышлы "Мәшһүр хатыннар”, "Исмәгыйль сәяхәте” һәм башка бик күп әсәрләрен дөньяга чыгара.

Ризаэтдин Фәхретдин киң эрудицияле галим була. Ул Шәрекъ ислам тәгълиматына гына ябышып ятмый, аның иҗатында Сократ та, Аристотель дә, Дәрдемәнд тә, урыс халкының алдынгы фикерле шәхесләре Бартольд та, Крачковский да, Карамзин да урын алган. Ул алардан өйрәнгән һәм кирәк чакта аларның җитешсез, хәтта гөнаһлы хаталарын да тәнкыйть уты астына алган. Фәхретдин хәзрәтләре намуслы, саф, гадел тарих ясарга күп көч куйган бабабыз.

Шулай итеп, Риза казый, күрсәткән олуг хезмәтләренә күрә, 1922 елда мөфти вазыйфаларына чакыртыла. Бу вазыйфаның никадәр җаваплы, никадәр кыен булуына карамастан, Ризаэтдиннең галимлеге аңа тынгылык бирми, ул төннәрен йокламаса да, ял көннәрендә ялын кисеп булса да фәнгә хезмәт итә. Ислам дине галиме буларак та, тарихчы буларак та эшен туктатмый, Ибн Фадлан, Батута кебек сәяхәтчеләрнең сәяхәтнамәләрен рәткә сала, үзенең энциклопедик әсәре "Юаныч”ны тәмамлый.

Олуг шагыйребез Габдулла Тукай Ризаэтдин Фәхретдиннең дин өлкәсендәге эшчәнлегенә югары бәя биргән. Ул 1912 елда болай ди: "Әгәр Русиядә Коръән тәрҗемә ителергә кирәк булса, мөтәрҗимлеккә иң муафикъ кеше – Риза казый. Чөнки ул "Әсма”, "Сәлимә” кеби китаплары белән куә-и тәхрия вә хәтта шигъриясен күрсәткән вә гомумән ифадәсе ачык, язу тарызы садә вә гүзәл бер язучыдыр”. Ни аяныч ки, бу изге эшкә, Коръәнне татарчага тәрҗемә итәргә, Ризаэтдин Фәхретдиннең вакыты җитми.

Беренче тапкыр казый булып торганында, 1890 елларда, Р.Фәхретдин янына мәшһүрлек казанган шагыйрь Акмулла килә. Атаклы сәйях, казакъ арасында да, башкортларда да, татарлар янында да мәшһүрлек казанган Акмулла бу юлы Риза казый янына шигырь бәйгесе, акынлык, чичәнлек ярышы узгару максаты илә килми. Күп җәфалар, зинданнар кичкән остаз олы кайгы күтәреп килә казый янына. Аның сөекле хатыны талак та көтмәенчә ире Акмулладан аерылып китә. Сәяси яктан да, дошманнары тарафыннан да күп кыйналган шагыйрьгә сөекле кешесез калу бик тә хәтәр ялгызлык була. Ялынулар, үгетләр дә ярдәм итмәгәч, Акмулла Риза казый янына олы өметләр белән килә. Хатынымны кайтарырга фәтва язып бир дип ялвара. Казый кешегә, ир кешене яклап, талак алмаган көенчә качып киткәне өчен җәзага тарту, хатынны кире ир йортына кайтару өчен фәтва язып бирү кыен да булмаган булыр иде. Ләкин Риза казый коры казый гына түгел, ул – тәрбияче, ул – мәгърифәтче, ул – психолог, ул – философ. Бөек остазыбыз коры хокукчы гына булмаган, ул бөтенләй башка карар чыгара. Кискән икмәк кире ябышмас, бу кайгыны син ирләрчә күтәр, ир-җегет булып йөрәк җәрәхәтеңне кысып түз, үзеңне сөймәгән хатынны ирексезләмә дигән кебек киңәш бирә. Кайгы баскан, өмете өзелгән шагыйрьнең күңелен күтәрер өчен, Риза казый Уфада шагыйрьләр, чичәннәр, акыннар бәйгесе оештыра. Бу бәйгегә бирелеп, Акмулла кайгысын оныта кебек. Һәм бу киңәшләре, бу изге теләктәшлеге өчен Акмулла Риза казыйга рәхмәт йөзеннән үзенең яңа китабын җибәрергә вәгъдә итә. Ләкин бу китап казыйга килеп ирешә алмый, озакламый Акмулла катилләр тарафыннан юлда үтерелә. Авыр туфрагы җиңел булсын, урынын җәннәттән әйләсен!

Шушы вакыйгадан Риза казыйның никадәр дә олы җанлы, демократик хокукчы икәнен без ап-ачык күрәбез.

Ризаэтдин Фәхретдин дин кагыйдәләрен, мөселманнарның яшәү рәвешен аңлатканда хәдисләр белән генә чикләнми, ул үз тәҗрибәсеннән, үзе шаһит булган вакыйгаларны кулланып, савап казануны аңлата. Сәдаканы, хәерне сорап алу, биргән сәдакадан канәгатьсез калу, хәтта: "Миңа сәдаканы аз бирде”, – дип карганып йөрүчеләргә карата остазыбыз менә ничек яза: "Мөҗавирләрнең олугларыннан булган бер адәмнең: "Бәлки, Әби патшаны яудырыр (йөзлек кәгазьдән киная кыла) дип фәлән кешегә барган идем, бары егерме бишлек бирде, кызармады вә игътизар да (гафу үтенү) кылмады”, – дип сөйләве риваять ителә...”

Ягъни, бу мөҗавир бер байдан Екатерина патшабикә бастырган йөзлек акча өмет итеп, бары тик егерме бишне генә ала алган икән дә, шуңа канәгатьсез булып, сәдака бирүчене хурлап йөри икән.

"Без укыган урында, – дип яза остаз, – мәдрәсә өйләрендән беренең миче җимерелгән сәбәпле, шәкертләр салкында торып җәфаландылар. Октябрь башлары булып, көннәр салкын иде. Бер-ике сум акча юклыктан шәкертләрнең салкында торуларын аңлаучы мосафир бер карт, чишенеп, үзе мич чыгарырга кереште. Шәкертләр кайсы ком, кайсы балчык, кайсы су китерделәр, вә һәрбере бер хезмәт белән йөгереп йөриләр иде. Тәүлек ярым дигәндә морҗага яктылар, күбесе күпер башларыннан вә чүплекләрдән җыелып алган кирпеч ватыкларындан өелгән мич могҗиза кабилендән бик килеште вә кыза торган булды. Шәкертләр шатландылар вә: "Бабай, сиңа нинди дога кылыйк?” – диештеләр. Бабай: "Минем максудым бер генә нәрсә – улдыр кем дөньядан иман берлә үтү, шуны сорасагыз булды!” – диде. Шәкертләр беравыздан кычкырып дога кыла башладылар, бабай үксеп-үксеп елый иде.

Егерме биш сум кәгазьне акчага санамаган кешегә игелек итеп, җәннәтне сатып алуга күрә бер тәңкәлек мич бәрабәренә сатып алу өмидлерәк”. Мисал тәмам.

Нинди гүзәл хикәя! "Сәдака ничек бирелергә тиеш?” дигән сорауга үтемле җавап. Ризаэтдин Фәхретдиннең иҗаты әнә шулай зиһен белән гүзәллек үрелеп барган бер иҗаттыр.

Сүзләремә ышандырыр өчен, мин бөек остазның, һич югында, ике китабын – "Болгар вә Казан төрекләре” һәм "Җәвамигуль-кәлим” әсәрләрен укып чыгуыгызны үтенәм.

Менә шундый ул безнең асыл зат, акыл иясе Ризаэтдин Фәхретдин хәзрәтләре.

Шәмнең яктысы шәмдәлнең төбен яктыртмый, шәмнең яктылыгы үзеннән ерак араны яктырта. Ризаэтдин Фәхретдин иҗатының нуры да вакытлар узган саен яктырак булачак.

Мәрхүм остазыбыз, тарихчы-галим, мәгърифәтче-имам, акыллы мөфти, гадел казый, саф әхлак иясе Ризаэтдин Фәхретдин хәзрәтләренең гүре нур булсын, урынын җәннәттән әйләсен! Аңа Аллаһы Тәгаләнең рәхмәте һәм сәламнәре булсын! Амин!

Рабит БАТУЛЛА,

Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе,

Татарстанның халык язучысы

P.S. Язучы, җәмәгать эшлеклесе, "Коръән аятьләренең татарча мәгънәләре”н бастырып чыгаручы Рабит (Роберт) Батулланың 26 мартта туган көне – 75 яшьлек юбилее. Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте республикабызның барлык мәчет-мәхәлләләрендә хезмәт куючы дин әһелләре исеменнән сезне гомер бәйрәмегез белән тәбрик итә һәм исәнлек-саулык, шатлык-куанычлар, иҗади уңышлар тели. Татар-мөселман өммәте өчен башкарган хезмәтләрегез Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтендә булып, милләтебезнең тарихи язмышын сурәтләүдә, халкыбызның бөек уллары турында истәлекләр язуда Аллаһ Раббыбыз сезгә көч-куәт биреп, дәвамчыларыгызны калдыруны да насыйп вә мияссәр кылса иде.

"Дин вә мәгыйшәт"

Материал http://dumrt.ru/tt/node/7920 сайтыннан алынды

Ризаэтдин Фәхретдин педагогик укулары. Риза Фәхретдин фатихасы – әхлак тәрбиясендә төп таяныч

angel — Tue, 25 Feb 2014 18:50:45 GMT

Кукмара бистәсенең 2 нче лицеенда Татарстан мәгариф хезмәткәрләренең Х республикакүләм Ризаэтдин Фәхретдин педагогик укулары булып узды. Ул «Хәзерге шартларда рухи-әхлакый тәрбия бирүдә Ризаэтдин Фәхретдин мирасын файдалану» дигән темага багышланды. Аның эшендә ТР Президенты аппараты каршындагы дини оешмалар белән багланышлар бүлеге башлыгы Ләззәт Хәйдәров, КФУ профессоры, филология фәннәре докторы Хатыйп Миңнегулов, ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының милли мәгариф бүлеге башлыгы Раиф Зиннәтуллин, Русия гадел хөкем академиясе профессоры, тарих фәннәре докторы Айдар Хабетдинов, Кукмара муниципаль районы башлыгы урынбасары Равия Кәримуллина, «Татнефть» ачык акционерлык җәмгыяте каршындагы «Рухият» фонды рәисе урынбасары Рамил Миңнуллин, Кукмара районы мәгариф идарәсе башлыгы Роберт Мансуров, республика район һәм шәһәрләре мәгариф идарәләренең милли мәгариф бүлеге белгечләре, мәгълүмати-методик үзәк белгечләре, татар теле һәм әдәбияте укытучылары, дини мәдәният, дөньяви этика фәне укытучылары катнашты.

Педагогик укулар үткәрүнең максаты - мәшһүр галимнең мирасын укыту-тәрбия эшчәнлегендә киң файдалану, сәләтле укытучыларны, укучыларны фәнни эзләнү эшенә җәлеп итү. Иҗади эшләүче мөгаллимнәрнең эш тәҗрибәсе белән уртаклашу.

Быелгы конференциянең Кукмара җирендә үтүе дә очраклы түгел. Чөнки әле XVIII гасырда ук Идел-Урал төбәгенә тирән гыйлемле шәхесләр тәрбияләп үстергән, атаклы Үтәмешевләр нәселе, бөек кыргыз язучысы Чыңгыз Айтматовның бабалары гомер иткән бу төбәк иң авыр елларда милли мәгарифкә тамчы да хилафлык китермәгән. Башкалар халыкны елатып мәктәп япканда бер генә мәктәбенә дә йозак салмавы өчен дә мактап телдән төшермәслек кукмараларны. 2012-13 уку елында Кукмара мәктәпләреннән инде 4 укучы халыкара бәйгеләрдә җиңү яулаган, Бөтенрусия бәйгеләрендә - 194, төбәкара ярышларда 243 үсмер уңышка ирешкән. Аларга гыйлем биргән 123 мөгаллим узган ел «Иң яхшы укытучы» грантына лаек булган, 36 белгеч «Мәгариф» илкүләм проектында җиңү яулаган. Районның мәктәпләр челтәренә күз салгач та, биредә татар милләтенең киләчәге тәрбияләнә икән, дип куясың. 31 мәктәпнең 17се барлык фәннәрне дә бары тик татар телендә генә укыта. 5есе ике дәүләт телен дә бертигез куллана, ягъни параллель сыйныфлар булдырылган. Күпмилләтле төбәк буларак, кукмараларның мәшәкате күбрәк, әлбәттә. 2 урыс, 1 мари, 6 удмурт мәктәбендә дә милләт балалары үз ана телендә белем ала.

Гыйльми җыенның төп темасына якынрак килсәк, бөек акыл иясе Риза казый үзе дә «Асар» исемле хезмәтендә Кукмара өязенең атаклы Мәчкәрә мәдрәсәсен берничә урында искә ала. Казыйлык хезмәтендә төрле авылларның муллалары, имамнары белән эш иткәндә шактый кешенең шушы төбәктә гыйлем алганлыгы мәгълүм була аңа. Бу традиция әле дә дәвам итә: районда 47 мәчет эшли. Кукмара бистәсендә, Туембаш авылында халык үз көче белән мәдрәсәләр төзегән. Педагогик укуларда төбәк мөгалимнәре белем һәм әхлак тәрбиясе бирүдә үз тәҗрибәсе белән уртаклашты. Мәсәлән, Зур Сәрдек авылы гимназиясенең югары квалификацияле татар теле һәм әдәбияте укытучысы Гөлсинә Зыятдинова «Укучыларга рухи-әхлакый тәрбия бирүдә музей педагогикасы» дигән темага виртуаль экскурсия үткәрде. Мәчкәрә авылы мәктәбе татар теле һәм әдәбияте укытучысы Сүрия Юзмиева үз авылының нәсел шәҗәрәсе белән таныштырды, күренекле шәхесләр турында бай мәгълүмат бирде. Байлангар авылы мәктәбенең технология укытучысы Флүзә Нәҗмиева киез итек басу буенча осталык дәресе үткәреп Кукмараның 4 нче мәктәбе татар теле укытучысы Нурфия Шәкертянова килгән кунакларга, коллегаларына үзе төзегән «Ата-аналар университеты» программасын тәкъдим итте.

Конференциянең пленар утырышында катнашучылар галимнәр, мәгариф җитәкчеләренең чыгышларын тыңлады, башка төбәкләрдә булган эш тәҗрибәсен өйрәнде. Район башлыгы урынбасары Равия Кәримуллина исә районның икътисади хәле, сәнәгатьнең торышы белән таныштырып китте. «Нефть, газ кебек табигый байлыкларыбыз булмаса да, хезмәт сөючән халкыбыз тырышлыгы белән төбәгебез гөрләп үсә. 2012 елда без 9 млрд сумлык тауар җитештергәнбез. Төп терәгебез булган металл савыт-саба заводы 1 млрд сумлык керем китерсә, киез итек комбинатында 1 млн пар итек басылган, тагын шуның кадәр шәхси хуҗалыклар эшләп чыгарган. Халкыбызның 78 проценты авылларда яши. Терлекчелектәге реформаларның алгы сызыгында барып, 24 гаилә фермасы оештырдык. Хезмәт сөйгән халык белән эшләве, яшәве үзе зур бәхет бит ул», - дип сөйләде ул.

Район мәгариф идарәсе башлыгы Роберт Мансуров милли мәгарифтәге уңышлары белән уртаклашты. Районның 7 фән буенча БДИ күрсәткечләре республика нәтиҗәләреннән югарырак. Бу исемлектә татар теле һәм әдәбияте дә бар. Туган телдән имтихан бирүчеләр 71,1 балл җыйган. Милли белем, дигәннән, районның удмурт, мари мәктәпләре укучылары да үз милли республикаларына барып, олимпиадаларда призлар яулап кайта икән. Барлык этномәдәни мәктәпләр дә югары белемле кадрлар, дәреслекләр белән тәэмин ителгән. Иң кызыгы - бу мәктәпләрдә укучылар татар теле буенча бәйгеләрдә дә махы бирми. «Моннан берничә ел элек Нырья удмурт мәктәбе директоры, бездә дә татар телен тирәнтен укытыйк әле, ата-аналар сорый, дип мөрәҗәгать итте. Аларны шундук программалар һәм укытучылар белән тәэмин иттек», - дип сөйләде Роберт Мияссәр улы.

Мәгариф һәм фән министрлыгы белгече Раиф Зиннәтуллин аерым күренекле шәхесләргә багышланган укуларның милли тәрбиядә зур роль уйнавы, һәр укытучының эш тәҗрибәсе Интернет, җыентыклар аша республикага таратылачагы хакында сүз алып барды. «Кызганыч, әлегә бу эштә этномәдәни мәктәпләр катнашмый. Алар безнең, без аларның милли байлыгыннан авыз итсәк, бик тә яхшы булыр иде», - диде ул.

Мәгълүм булганча, республикабызның иң эре сәнәгать оешмаларыннан берсе - «Татнефть» ачык акционерлык җәмгыяте татар халкының рухи мирасын мәдәни байлыгын барлау, өйрәнү һәм пропагандалау җәһәтеннән «Рухият» фондын оештырган иде. 1997 елдан бирле әлеге фонд тарафыннан 150 исемдә китап нәшер ителеп республикабыз китапханәләренә, мәгариф һәм фән, мәдәният оешмаларына таратылды. Әлеге конференциядә дә ана теле укытучыларына Риза Фәхретдиннең «Мәшһүр адәмнәр» исемле җыентыгы тапшырылды. Ул әдипнең «Шура» журналында басылган публицистик, гыйльми хезмәтләреннән төзелгән. Китапны төзүче, «Рухият» фонды рәисе урынбасары Рамил Миңнуллин укытучыларны әлеге фондның оештырылу максаты, башкарган эшләре белән таныштырды. «Халкыбызның байтак әдипләре, аларның том-том хезмәтләре әле архивларда кул тигәнне көтеп ята. Риза казыйның да катлам-катлам өйрәнелмәгән хезмәтләре бар. Безнең ният - шуларны халкыбызга кайтару, сезнең кебек мөгаллимнәргә яшь буынны тәрбияләүдә ул хезмәтләрне куллану мөмкинлеге тудыру. Без сезнең белән бер максатка хезмәт итәбез», - дип сөйләде ул.

Профессор Хатыйп Миңнегулов үз чыгышында Риза Фәхретдин хакында әтрафлы мәгълүматлар бирде, аның дин белгече, фәлсәфәче, мәгърифәтче, журналист, Шәрекъ белгече буларак язган гыйльми хезмәтләренә күзәтү ясады. «Риза казый - безгә генә түгел, бөтен Шәрекъ, гарәп, фарсы, төрки дөньясы өчен кадерле шәхес. Заманында Төркиянең зур сәясәтчесе, тышкы эшләр министры Фоат Купрелзадә аның шәхесе алдында түбәнчелек белән баш иеп, кыйммәтле сүзләр әйтеп калдырган. Искиткеч камил зат, күркәм холык иясе, дигән аның турында замандашлары. 32 яшендә милләтебезгә казыйлык хезмәте күрсәтә башлап, иң авыр елларда да ул үз вазифасын каһарманнарча башкара. Аның хезмәтләрен укыту-тәрбия эшендә куллану, милләтебезне яшәтү өчен аннан файдалану зарури һәм бик тә саваплы гамәл», - диде галим.

Шулай итеп, милли мәгарифебезне яңа төсмерләр белән баеткан, классик педагогиканы татар халкының мәшһүр улы Ризаэтдин Фәхретдин карашлары белән баеткан гаять эшлекле мәҗлес булды ул. Республиканың ана теле укытучылары Кукмара тәҗрибәсе дигән тагын бер нигъмәттән авыз итте, тәҗрибәсен арттырды.

Автор:

Нәзирә РӘХМӘТУЛЛИНА

М.Әхмәтҗанов: “Якташыгызның эш-гамәлләре хезмәткә, белем туплауга дәртләндереп торсын!”

angel — Fri, 22 May 2009 20:12:38 GMT

Ризаэддин Фәхреддин алдында баш иям, чөнки андый шәхесләр бөтен дөнья халыкларыныкы, ди Лениногорск районы муниципаль берәмлеге җитәкчесе урынбасары Н.Шалдаева

(Казан, 23 май, "Татар-информ”, Миләүшә Низаметдинова). "Гомеребез буе Татарстанда яшәсәк тә, без, русларның, ни үкенеч, тел белүебез үтә чамалы. Үз туган телләреннән тыш рус телен дә яхшы белгән укымышлы татар халкына сокланам, аның мәшһүр улы Ризаэддин Фәхреддин алдында баш иям, чөнки андый шәхесләр татарныкы гына түгел, ә бөтен дөнья халыкларыныкы”.

Соңыннан мәгърифәче галим, тарихчы, дин белгече, җәмәгать эшлеклесе булып танылачак Ризаэддин Фәхреддиннең тирән белем туплап хәлфә булып формалашкан һәм үзе укыган мәдрәсәдә балаларга сабак биргән 20 ел гомере белән бәйле изге урында - хәзерге Лениногорск районы Түбән Чыршылы (элекке Чәшеле) авылында шул истәлек уңаеннан кичә ак мәрмәр стела ачылышында Лениногорск районы муниципаль берәмлеге җитәкчесе урынбасары Надежда Шалдаева әнә шулай диде. Галимнең тууына 150 ел тулу уңаеннан, аның истәлеген бу авылда мәңгеләштерү һәм Түбән Чыршылы белән бәйле аның биографиясе битләрен барлауда шушы авыл урта мәктәбе директоры Розалия Сафина җитәкчелегендәге педагогик коллектив, район мәдәният идарәсе, авылның җирле үзидарә җитәкчелеге зур роль уйнады – һәркайсына зур рәхмәт, дип белдерде ул. Чыгышының соңында район хакимияте вәкиле Лениногорск хакимияте башлыгы Рәгат Хөсәеновтан, Ризаэддин Фәхреддин шәҗәрәсенә мөнәсәбәте булган ТР Дәүләт Советы рәисе урынбасары, ТР Журналистлар берлеге рәисе Римма Ратниковадан сәламнәр җиткереп, Ризаэддин Фәхреддин хөрмәтенә ачылган стелага чәчәкләр салды. Анда "Татар халкының күренекле мәгърифәтчесе, галим Ризаэддин бине Фәхреддин 1869-1879 елларда укыган, 1879-1889 елда хәлфә булып эшләгән”, янәшәдә генә урнаштырылган ташка "Ризаэддин Фәхреддин белем алган һәм эшләгән мәдрәсәнең нигез ташы” дип уеп язылган.

Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетының Казан бүлеге рәисе урынбасары Рәмзия

Галәметдинова исә шундый чара оештыруда, стела куюда өлеше кергәннәргә һәм авыл халкының хәтер саклый, аны яңарта белүе, ә яшьләрнең мондый чарага теләп катнашуы өчен рәхмәт белдерде һәм истәлек бүләге тапшырды.

Ризаэддин Фәхреддиннең шәҗәрәсен тәфсилләп өйрәнгән һәм тумышы белән шушы төбәктән булган әдәбият галиме, археограф, филология фәннәре докторы Марсель Әхмәтҗанов та әлеге вакыйгадан читтә кала алмаган. Чыгышында ул чыршылыларга мөрәҗәгать итеп: "Бу очрашуны мин күптән көткән идем инде. Шушы якларда заманында эш сәфәре белән фәнни-тикшеренүләр эше буенча экспедицияләргә йөрергә туры килде миңа. Куанычка, биредә Ризаэддин Фәхреддингә кагылышлы материаллар да табылды, аның туганнарын һәм күңеле якын күргән кешеләрне дә очратырга туры килде”, - диде, узган гасырның 80 нче еллары ахырындагы шушы вакыйгалар, нәсел җепләрен барлау максатында мәгърифәтченең кызлары Әсма һәм Зәйнәп апалар һәм Р.Фәхреддин энесе Зыятдинның улы Нәҗип һәм туганы Салих абый белән очрашулары турында хәтер яңартты. "Ризаэддин Фәхреддин, мин өстемә кояш чыгармадым, дигән, димәк, таң беленгәндә ул инде аяк өстендә булган. Якташыгызның эш-гамәлләре хезмәткә, белем туплауга дәртләндереп торсын!” – дип теләде ул.

Ризаэддин Фәхреддиннең нәсел дәвамчылары, аның тормышын һәм хезмәтләрен өйрәнүчеләр башлангычы белән әлеге стела калкып чыккан. Күп еллар буена җирле үзидарә, авыл муниципаль берәмлеге башлыгы булып эшләгән Флера Вилданова һәм Азнакай шәһәренең "Хәтер” оешмасы җитәкчесе Айрат Хафизов шушы мактаулы эшне башкарган. Р.Фәхреддин нәселеннән булган Таһир Низамов белән Фатыйма Дусаеваның шушы гамәлләргә күңелләре нечкәреп, үзләрен нәсел варислары буларак эзләп табуларына канәгатьлек белдереп, рәхмәт сүзләрен җиткерделәр.

Заманында биредә белем алган, эшчәнлеген алып барган шундый шәхес үрнәгендә балалар тәрбияләү бик уңайлы да, үтә җаваплы да. Моны белеп тору авыл халкын тәртипле һәм күркәм итә, дип саный мәктәп директоры Розалия Сафина. Мәктәпнең педагогик коллективы исә мәгърифәтче галимнең тәрбия кануннарын яшь буынны тәрбияләүдә киң куллана, мәктәптә Ризаэддин Фәхреддиннең музее эшләп килә.

М.Әхмәтҗанов: "Якташыгызның эш-гамәлләре хезмәткә, белем туплауга дәртләндереп торсын!”

Ризаэддин Фәхреддиннең иҗатын, хезмәтләрен халыкка җиткерүдә эш тәмамланмаган

angel — Fri, 22 May 2009 20:02:11 GMT

Әдәбият галиме, археограф, филология фәннәре докторы Марсель Әхмәтҗанов шулай дип саный

(Казан, 23 май, "Татар-информ”, Миләүшә Низаметдинова). Ризаэддин Фәхреддиннең иҗаты соңгы елларда халыкка күбрәк җиткерелүе мәгълүм, ләкин бу юнәлештә әле эшлисе эшләр бик күп, дип саный әдәбият галиме, археограф, филология фәннәре докторы Марсель Әхмәтҗанов һәм түбәндәге фикерләрен белдерә.

Шушы олугъ шәхеснең шәҗәрәсе белән халыкны таныштыру, биографиясе, аның нәсел тарихы турында мәгълүматлар бирүдән башланды ул эш. Соңыннан Татарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты, шулай ук Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институты хезмәткәрләре, аның тәрбия мәсьәләсенә кагылышлы хезмәтләрен татар теленең хәзерге графикасына әйләндереп укучыларга тәкъдим итте, чөнки тәрбия мәсьәләсе һәрвакытта әһәмиятле проблема, ул актуальлеген беркайчан да югалтмый. Ризаэддин Фәхреддиннең педагог буларак бу хезмәтләре беркайчан да искерә торган түгел, чөнки аның тамырлары бик ерактан килә. Кешелек җәмгыятенең күп гасырлык тарихыннан алынган тәҗрибәле сүзләрне ул туплап безгә җиткерә белгән. Олы тарихчы буларак, халкыбызның тарихына кагылышлы хезмәтләр дә чыгаручы ул. Мәсәлән, Алтын Урда, Казан ханнары тарихына багышланган хезмәтләр – алар безнең халкыбызның тарихы һәм халыкка аңлаешлы телдә язылган бик кыйммәтле мәгълүматлар. Ә инде соңгы елларда Ризаэддин Фәхреддиннең биобиблиографик характердагы ике томлык хезмәте "Рухият” нәшрияты тарафыннан чыгарылды һәм ул бик әһәмиятле хезмәт, аның соңгы томнары да әзерләнә дип беләм. Шул ук нәшриятта Ризаэддин Фәхреддиннең биографиясенә кагылышлы документлар җыентыгы аерым басма итеп чыгарыла, анда кызының истәлекләре, хатлар да бар.

Тагын шуны әйтер идем: Ислам диненең зур галиме, фәлсәфәчесе булса да, ул үзен бик тыйнак тоткан: Коръәнгә тәфсир яза алмассызмы, дигән мөрәҗәгатькә, мин Коръәнгә тәфсир язарлык галим түгел, дигән. Дөрес, аның тарафыннан Коръәннең аерым урыннарына аңлатмалар язылган "Җәмигыль каләм” дигән бик әһәмиятле дини хезмәте бар, ул да халыкка җиткерелде. Ә инде әдәби иҗат мирасы узган гасырның 60 нчы елларыннан бирле югары уку йортларында татар әдәбияты курсларында киң өйрәнелә, дип искәртте кичә Казаннан Лениногорск районы Түбән Чыршылы (Чәшеле) авылында Ризаэддин Фәхреддин истәлегенә стела ачылу тантанасына килгән Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында эшләүче галим Марсель ага Әхмәтҗанов.